HERDENKING

VERZETSMAN

JAN BONEKAMP

1914-1944

Jan Bonekamp behoorde tot de onverzettelijksten in de strijd tegen fascisme en racisme tijdens de bezetting!

 

4 mei 2013  -     20.30 uur

Westerbegraafplaats – Havenkade – IJmuiden

daarna in het
Witte Theater, Kanaalstraat, IJmuiden
 


Programma:
20.30 uur - start herdenking bij het familiegraf op de Westerbegraafplaats
21.15 uur - vervolg van de herdenking in het Witte Theater, Kanaalstraat 257 in IJmuiden met de speelfilm ‘Het meisje met het rode haar’ uit 1981 van Ben Verbong naar het boek van Theun de Vries met in de hoofdrollen Renée Soutendijk en Peter Tuinman. Deze verzetsfilm vertelt het verhaal van Hannie Schaft. Het personage Jan Bonekamp speelt een grote rol in deze film. Schrijfster Conny Braam houdt een inleiding.
De toegang is gratis!
Comité ter herdenking van Jan Bonekamp

------------------------------------

Het is zeer verheugend dat u allen weer bent gekomen om vandaag opnieuw de IJmuidense verzetsstrijder Jan Bonekamp te herdenken en met hem alle oorlogsslachtoffers uit het IJmuidense verzet. Een bijzonder welkom voor Freddy Dekker-Oversteegen, een van de medestrijders van Jan Bonekamp

Ik ben opgegroeid in de wetenschap dat op deze begraafplaats een van de meest onverschrokken zonen van IJmuiden begraven ligt. Dat werd me met regelmaat verteld door mijn vader en mijn grootvader. Ze hadden beiden een levendig beeld van het bijzetten van zijn urn na de oorlog hier in dit familiegraf. ‘Hij was een echte IJmuienaar,’ zei mijn opa dan, ‘geen zee ging hem te hoog, geen actie vond ie te gevaarlijk en hij was voor de duvel en zijn ouwe moer niet bang.’

Veel later toen ik bezig was een roman te schrijven over de oorlogsjaren in IJmuiden en de persoon van Bonekamp steeds meer gestalte kreeg, ging ik op zoek naar zijn graf. Dat kon ik toen niet vinden. Nog weer later, nadat ik hiernaast was komen wonen, werd zijn graf als het ware ontdekt onder een dichte begroeiing. Dat stond bijna symbool voor de summiere aandacht die er was voor deze bijzondere man die op 30-jarige leeftijd zijn leven had gegeven in de strijd tegen fascisme en racisme.

In dat kader is het interessant wat er in een interview in de IJmuider Courant van 5 mei 1983 stond met Gerard Bonekamp, een neef van Jan, die in ‘83 een bezoek bracht aan zijn geboorteplaats IJmuiden. Na de oorlog wilde hij met zijn vrouw emigreren naar de VS. Maar hij kwam de VS niet in, om, zoals hij later begreep, de simpele reden dat hij familie was van Jan Bonekamp. Hij zei: ‘Als jongeman denk je daar op dat moment niet over na, je gaat gewoon naar een ander land, naar Canada. Maar later kwam de twijfel.’Het werd me langzaam duidelijk,' zei hij, ‘neef Jan zat bij het linkse verzet en bij de leidende kringen in Nederland stond het communistische verzet uit de oorlog in een kwade reuk. Je gaat je dan vanzelf afvragen wat er nou eigenlijk gebeurd is in Velsen tijdens en na de oorlog, wie de echte verzetsmensen waren en waarom bepaalde zaken in de doofpot zijn gestopt?’ Het zijn vragen waar nog steeds veel mensen mee zitten.

Er bestaat een bepaald idee over hoe Jan Bonekamp is omgekomen. Hoe hij zwaargewond raakte na een aanslag op de gehate Zaanse politiecommandant Ragut en daarna in handen van de Duitsers viel. Hoe dat laatste in zijn werk is gegaan, daar bestond nooit duidelijkheid over.
Anderhalve week geleden verscheen er in het weekblad Vrij Nederland een artikel op basis van ontdekkingen die journalist Erik Schaap uit Zaandam heeft gedaan over het oorlogsverleden van de Zaanse politieman Tonny Jansen, die zich tegen het eind van de oorlog bij het verzet zou hebben aangesloten. Nauwkeurig wordt uit de doeken gedaan hoe deze politieman Jansen, die na de oorlog werd verdedigd als zijnde verzetsman, in feite verantwoordelijk was voor het uitleveren van Jan Bonekamp aan de Duitsers. Uit de nu pas boven water gekomen dokumenten blijkt zonneklaar dat deze Jansen niets heeft gedaan om de verzetsman te redden. Erger nog: hij gaf een fanatieke NSB-agent opdracht Bonekamp te bewaken om zelf zo snel mogelijk de SD te informeren. Na de oorlog verbaasden zelfs twee leden van de Sicherheitspolizei zich over de ijver van Jansen, blijkt nu uit hun verhoren. Volgens die twee was het een kleine moeite geweest voor politieman Jansen om Jan Bonekamp te laten onderduiken en hem te laten behandelen. We hebben het hier over een politieman van wie na de oorlog werd gezegd dat hij zich heel verdienstelijk had gemaakt voor het verzet. Medestrijdster Truus Menger zegt in het artikel: ‘Weet je waarom Jansen zo heeft geopereerd? Bonekamp was een communist. Daarom stak ie geen hand voor hem uit. Daarom was er na de oorlog ook geen aandacht voor deze zaak.’

Straks na afloop van deze herdenking wordt in het Witte Theater, hier vlakbij, de film 'Het meisje met het rode haar' vertoond. De nieuwe gegevens, ik zal er straks wat uitvoeriger op in gaan, maken deze film opnieuw erg interessant. Maar bovenal toont het aan dat er nog steeds nieuwe dokumenten kunnen opduiken die een nieuw licht werpen op wat er destijds in en direct na de oorlog is gebeurd - dat het toch nog altijd mogelijk blijft om antwoord te krijgen op vragen die neef Gerard Bonekamp zich in 83 nog stelde.

Maar voordat we naar het Witte Theater vertrekken wil ik u vragen te luisteren naar de 21-jarige Levin Zülke-Van Hulzen die zich in de afgelopen tijd heeft ingezet voor jongeren die in supermarkten werken. Het doet altijd weer goed als een jongere zich geïnspireerd voelt door onze IJmuidense Jan Bonekamp die zich niet alleen in het verzet onverzetteljk toonde, maar ook voor de oorlog al, ongeveer zo oud als Levin nu, zich inzette voor zijn mede-arbeiders bij Hoogovens.

Conny Braam
               

   

 

 Beste mensen,

Het is een eer voor u te mogen spreken. Ter herdenking van een grote held – Jan Bonekamp – gestorven in de strijd tegen het gruwelijke fascisme, en in aanwezigheid van oud-verzetsstrijders die zij aan zij met hem hebben gestaan.

Laat ik me even voorstellen: Ik ben Levin Zühlke–van Hulzen (21 jaar). Ik woon in Haarlem, studeer psychologie in Amsterdam en doe vakbondswerk in de supermarktsector. Afgelopen jaar werkte ik nog bij Albert Heijn Vos in Haarlem. Onze baas hield zich niet aan de cao en de werkomstandigheden waren bijzonder slecht. We werden vaak niet betaald bij ziekte, hadden illegale contracten en ontvingen geen toeslagen voor avondwerk. De winkel was heet, in de kantine werden we met een camera in de gaten gehouden en het materiaal waarmee we ons werk moesten doen was meer dan ondermaats. Nadat ik de cao was gaan lezen en mensen vertelde hoe veel salaris ons iedere dag opnieuw door de neus werd geboord, groeide de onvrede snel. Iedereen zag de winkeleigenaren regelmatig met hun nieuwe peperdure auto's komen langsrijden terwijl wij het met een gammele kantine moesten doen.

Samen met FNV Bondgenoten hebben we toen een petitie opgezet waarin we verbetering eisten. Die hebben we in een publiekelijke actie en met een korte werkonderbreking overhandigd aan het management. In de volgende onderhandelingen konden we op de meeste punten ons gelijk afdwingen. Inmiddels krijgen we zelfs compensatie voor in het verleden onrechtmatig ingehouden loon. Onze strijd heeft dus vruchten afgeworpen. Maar in de supermarktsector blijft het een vies spelletje. Het meestal jonge personeel wordt met de meest geslepen trucs uitgebuit en door het bijna volledige verdwijnen van vaste contracten is het heel lastig om duurzame weerstand te bieden. Maar daar werken we aan....

Als ik naar Jan Bonekamp kijk is dat enorm inspirerend. Hij was een man wiens daden vele malen groter zijn dan alles wat ik tot nu toe heb gepresteerd, wiens daden mij aanzetten om toch iedere dag weer opnieuw er tegen aan te gaan. Hij stond onvoorwaardelijk voor de zaak van de bevolking. Voor de oorlog door als vakbondsman op te komen voor de werkers bij de hoogovens en in de oorlog door de strijd aan te gaan met het fascisme. Toentertijd kwam men voor heel andere keuzes te staan dan waar wij vandaag mee te maken hebben. Ik raakte mijn baan kwijt, hij en vele anderen lieten hun leven voor de goede zaak. Toen ik het boek “Witte Ko” las raakte het me, hoe diep verbonden de verzetsstrijders zich voelden met de vervolgde joden en alle medeburgers. Wat een passie en gedrevenheid moet ook juist Bonekamp hebben uitgestraald. Ik denk dat het geworteld zijn van het verzet in de al voor de oorlog plaats vindende sociale strijd aantoont hoe de verzetsstrijders aan de maatschappij waren toegewijd.

Marcus Bakker schreef daarover in het boek Wissels; sommige zeggen dat de ervaring in het naamloze, geheime bedrijfswerk voor de oorlog beslissend was voor de overstap naar de illegaliteit. Maar als dat zo belangrijk was, wat deden politie en inlichtingendiensten met al hun vooroorlogse ervaring dan in de oorlog? Niet de ervaring in het geheime werk, maar, zo schrijft Bakker, het feit dat ze de mensen in hun buurt en bedrijf goed kenden, wisten wat ze aan hen hadden, wisten in welk zwemwater ze zich begaven toen ze aan de moeilijke ondergrondse taak begonnen.
Hoe veel feller moesten mensen, die zich al over de zogenaamd kleine, dagelijkse onrechtvaardigheden kwaad maken, strijden tegen een zo mensonterend en afschuwelijk regime als het Duitse fascisme en haar Nederlandse handlangers?

Ook vandaag zullen antifascisten ongetwijfeld in de voorste gelederen van de sociale strijd staan. Hoewel we in Nederland niet te maken hebben met een acute bedreiging door het fascisme zullen we steeds waakzaam moeten blijven. Racisme in vorm van discriminatie, asociaal immigratiebeleid en rechtspopulistische partijen blijft de kop op steken. Als we naar andere Europese landen kijken dan zien we bijvoorbeeld in Griekenland en Hongarije fascistische bewegingen steeds openlijker en vaker optreden. Laten we dit als waarschuwing opvatten en ons engagement in de voetstappen van Jan Bonekamp en de vele andere verzetshelden voortzetten. Als antifascisten zullen we daarom in de meest brede zin voor de bevolking en voor minderheden moeten opkomen. Een volk dat in sociale bewegingen is georganiseerd en ervaring heeft in de strijd ter verdediging van vrijheden en verworvenheden zal sterk staan tegen iedere dreiging van moderne fascistische bewegingen. De dagelijkse strijd die we in Nederland moeten voeren tegen sociale afbraak, tegen verlies van werk en inkomen, tegen werkgevers die hun werkers keihard uitbuiten, tegen een overheid die hulpbehoevende als parasieten behandelt – deze strijd is de beste verdediging tegen opkomend fascisme en extreem-rechts.

Mensen het inzicht bijbrengen, wat hun werkelijke belangen zijn en hoe deze te behartigen, het besef dat maatschappelijke problemen maatschappelijke oorzaken hebben, dat de profiteurs vaak in eigen land zitten, is noodzakelijk om mensen te wapenen tegen de zondebok-politiek die fascisten zo perfide gebruiken. Niet het economische bestel en de eerste wereldoorlog was de oorzaak voor de armoede van de Europese bevolking – nee dat waren de joden, de communisten, de sociaaldemocraten, de vakbondsactivisten, de Sinti en Roma, de gehandicapten en nog velen meer. Ook vandaag overstemt de ruis van kreten over “de steuntrekkers”, “de Marokkanen”, “de luie Grieken”, bijna iedere discussie over het ware karakter van deze crisis, over de afbraak van onze zorg en verdwijnen van banen. Laten wij antifascisten de ware oorzaken aantonen en met iedereen die een menswaardigere samenleving wil opkomen om tegenmacht te vormen.

Laat ik afsluiten door het belang van herdenken te benadrukken. Onze vrijheid is geen cadeau. Voor vrijheid moet men strijden. Dat hebben Bonekamp en zijn kameraden gedaan. Daarvoor zijn we hun eeuwig tot dank verplicht.